Door de klimaatverandering worden we steeds vaker geconfronteerd met overstromingen en lange periodes van droogte. De landbouw heeft hier nu al sterk onder te lijden. Acties op het terrein zijn hoognodig. Daarom lanceerden de partners van het Open Ruimte Platform in 2017 een oproep voor het programma Water+Land+Schap. Het programma wil de urgente noden rond waterbeheer in agrarische gebieden in kaart brengen en samen met landbouwers, waterbeheerders, grondeigenaars, natuurverenigingen en lokale besturen passende oplossingen vinden die een win-win inhouden voor een gezonde landbouw, een duurzaam watersysteem en een robuust landschap.
De oproep resulteerde in meer dan veertig voorstellen voor initiatieven om heel concrete, watergebonden problemen aan te pakken. Daaruit hebben we veertien projecten geselecteerd. De Vlaamse ministers van Omgeving, Natuur en Landbouw Joke Schauvliege en Koen Van den Heuvel hebben een budget van 818.500 euro uitgetrokken voor de eerste reeks demonstratieprojecten. De subsidies laten de lokale partners toe om samen met landbouwers en grondeigenaars nieuwe oplossingen te testen voor het waterbeheer in een veranderend klimaat. De schop gaat in de grond vanaf 2020. Sommige projecten kennen een looptijd tot wel tien jaar.
Met het programma Water+Land+Schap hebben we de ambitie om concrete realisaties op het terrein te vermenigvuldigen. Samen met Vlaamse diensten, kennisinstituten en lokale actoren willen we al doende leren en tot realistische oplossingen komen. We gaan op vele plaatsen tegelijk aan de slag. We benaderen de ontwerpvraagstukken vanuit een systemisch perspectief. We gaan niet enkel integraal (wat zijn alle elementen waarmee we rekening moeten houden?), maar ook geïntegreerd te werk (hoe komt alles ruimtelijk samen?). De uitdaging bestaat in het vinden van een evenwicht tussen pragmatische transformaties op korte termijn en ambitieuze klimaatadaptieve projecten op lange termijn. Het programma omarmt de complexiteit en bundelt drie grote vraagstukken:
Water
Het watervraagstuk is een van de grootste en meest complexe uitdagingen voor de toekomst. De klimaatscenario’s voor Vlaanderen voorspellen een toename van het neerslagvolume, vooral in de wintermaanden. De zomermaanden daarentegen krijgen af te rekenen met steeds langere periodes van droogte. Die evolutie is nu al meetbaar. Het gevolg zijn overstromingen, zowel van stedelijk als van landelijk gebied, water- en bodemverontreiniging, daling van de grondwaterspiegel, sterfte van fauna en flora door watertekort, en, op sommige plaatsen zoals in de polders, verzilting van het oppervlaktewater en de bodem. Overstromingen, waterschaarste en waterverontreiniging hebben een enorme sociaaleconomische impact. Hoe kunnen we ons hiertegen wapenen op langere termijn?
Land(bouw)
De landbouw is wellicht het eerst en het hardst getroffen door al die veranderingen. Water is een noodzakelijke grondstof voor de landbouw, maar tegelijkertijd is de huidige landbouw vaak ook medeverantwoordelijk, onder meer door de dominantie van veeteelt en het gebruik van kunstmest en pesticiden, voor de gebrekkige waterkwaliteit. Maar het kan ook anders. Landbouwers zijn immers de laatste onmisbare hoeders van de open ruimte en leveranciers van de vele ecosystemen die onze leefomgeving in evenwicht houden. In het programma Water+Land+Schap streven we naar oplossingsgerichte maatregelen die we toetsen aan de bedrijfsrealiteit van landbouwers.
(Land)schap
Onder landschap verstaan we niet het ‘pittoreske plaatje’ maar wel de ruimtelijk-systemische component die water, landbouw, natuur, erfgoed en stedelijkheid samenbrengt. Als onderdeel van de Eurodelta van Maas, Schelde en Rijn behoort Vlaanderen tot de meest vruchtbare gebieden ter wereld. Het fijnvertakte rivierenlandschap verbindt een divers landbouwareaal met belangrijke natuurlijke biotopen en is een dynamische omgeving die al eeuwen voorziet in de noden van zijn bewoners: vruchtbare gronden voor een vitale voedselproductie, een rijke biodiversiteit en natuur, waterbuffering en drinkwaterbevoorrading, een florerende duurzame economie, transport, energieproductie, enzovoort. Het watersysteem was en is met andere woorden sturend voor andere ontwikkelingen. Het programma Water+Land+Schap wil geïntegreerde transformaties tot stand brengen vanuit een combinatie van landschappelijke ontwerpcapaciteit met technische expertise op het vlak van water, landbouw en natuur.
Water-Schap
Zo’n complex programma kan maar slagen als er een intense interactie tot stand komt tussen verschillende kennisdomeinen, lokale actoren en Vlaamse overheden en diensten. De veertien coalities zijn geen losstaande projecten die onafhankelijk van elkaar opereren. De bedoeling is daarentegen dat elk van de projecten leert van wat er gebeurt in de andere projecten. Al die projecten samen zijn voorbeeldstellend voor de manier waarop we ons als samenleving kunnen wapenen tegen toekomstige klimatologische uitdagingen. De opgedane kennis en ervaring willen we voldoende toegankelijk vertalen en ontsluiten, zodat vergelijkbare coalities hier maximaal op kunnen voortbouwen. De veertien projecten vormen de kiemen van een veel ruimere vermenigvuldigingsslag over heel het Vlaamse territorium.
Het programmateam van Water+Land+Schap bestaat uit de Vlaamse Landmaatschappij (VLM), Architecture Workroom Brussels, de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM), het Instituut voor Landbouw-, Visserij-, en Voedingsonderzoek (ILVO), het Departement Landbouw en Visserij, het Departement Omgeving, het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB), de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en het Vlaams Kenniscentrum Water (VLAKWA).
De veertien projecten samen bundelen de terreinkennis en expertise van enorm veel lokale actoren verspreid over heel Vlaanderen. 5 provincies, 26 provinciale diensten, 41 gemeenten, 8 afdelingen Natuurpunt, 9 Regionale Landschappen, 4 Proefcentra voor Landbouw, 3 Waterbedrijven, 1 Watering en enkele burgerbewegingen nemen deel.
De inhoudelijk ondersteuning van de landinrichtingsprojecten is in handen van een team bestaande uit denk- en doetank Architecture Workroom Brussels, landschapsontwerpers Bosch-Slabbers en LAMA landscape architects, en onderzoeksinstellingen ILVO en VITO.
