Havens zullen een cruciale rol spelen in de transitie naar meer circulariteit, door de link die ze vormen in de globale ketens, door de economische en industriële activiteiten die er plaatsvinden en door de klimaatkwesties waarin ze een belangrijk aandeel hebben. Deze hypothese stond aan de basis van het programma ‘Circulaire Havens’ binnen het Delta Atelier, waarin het traject ‘Circulaire (Stads)Havens’ door Vlaanderen Circulair/OVAM geïnitieerd werd. Dit traject positioneert zich als de Medium schaal naast andere lopende trajecten binnen dit programma zoals het Circulair Mainframe (schaal XL), het North Sea Port District (schaal L) en Test-site M4H (schaal S). ‘Circulaire (Stads)Havens’ startte met een verkenningsfase van oktober 2018 tot april 2019 en zit momenteel tot maart 2020 in de valorisatiefase richting een breder gedragen actieprogramma.
De klimaatverandering dwingt ons stil te staan bij allerlei factoren die betrekking hebben op de werking van havens, van productie, duurzame ontwikkeling en energietransitie tot automatisatie en digitalisatie. Havens zijn dan ook bij uitstek de plek waar innovatieve transitietrajecten kunnen opgezet worden. Stadshavens spelen vanwege hun link met zowel de stad als de haven een strategische rol, en zijn omwille van hun schaal een ideale plek voor experiment, steeds gerelateerd aan zowel de grotere als de kleinere schaal.
Het idee van een ‘circulaire stadshaven’ was het startpunt voor een verkenningstraject waarbij verschillende initiatieven en visies rond 11 stadshavens werden verzameld. Het begrip circulariteit en (stads)haven werd daarbij onderzocht vanuit verschillende standpunten en aspecten, en aan de hand van interviews, debatten en werksessies werd informatie verzameld. Het verkenningstraject wil een beter begrip creëren van alle relevante praktijken en innovaties rond circulariteit. Binnen het valorisatietraject wordt deze kennis gesynthetiseerd in verschillende documenten. Ten eerste werd de grote hoeveelheid aan informatie en materiaal verzameld in een eerste werkboek. Ten tweede werden de voornaamste conclusies van de verkenning gebundeld in een synthesedocument, waar deze geleerde lessen als basis dienen voor verdere reflectie. Naast deze twee synthetiserondes werd er een stap gezet van het documenteren, verzamelen en begrijpen naar het verkennen van nieuwe strategieën, stimulerende kaders en concrete projecten in en voor circulaire (stads)havens. Verschillende projectomgevingen worden geïdentificeerd, waar telkens specifieke projecten en acties thuis kunnen horen, en waarbij ook een aangepaste omkadering op vlak van regelgeving, infrastructuur, voorzieningen… hoort. Deze project-omgevingen kunnen gezien worden als de ‘circulaire bouwstenen voor de toekomst’ en voor elk van deze bouwstenen komen andere stakeholders en partners in het vizier: zij zijn de sleutel om tot daadwerkelijke implementatie van nieuwe circulaire initiatieven en projecten voor ons havensysteem te komen. Deze ‘circulaire bouwstenen’ vormden de basis van een werksessie, waarbij pitches van circulaire bouwsteen-pionieren en verschillende werktafels plaatsvonden. De kennis rond deze ‘circulaire bouwstenen’ zal verzameld worden in een tweede werkboek en vervolgens in gesynthetiseerde vorm verwerkt worden als hand-out en poster.
Het traject van ‘Circulaire (Stads)Havens’ heeft als volgende stap een actieprogramma voor ogen, waarbij verschillende partijen mee aan tafel zitten om verder na te denken over concrete implementatie.
Parallel aan dit onderzoekstraject is in het kader van het 'Circular Ports Program' een online interactieve documentaire ontwikkeld: De 'Circular (City) Ports' Pageflow geeft stem aan de verschillende actoren die actief zijn in onze (stads)havenomgeving, in de overgang naar een circulair systeem. Het verhaal wil het perspectief op de circulaire transitie openen door te kijken naar de hedendaagse situatie, deze te analyseren door de ogen van de verschillende actoren, de sleutelelementen in de transitie en te proberen vooruit te kijken naar een gestructureerde manier om dit proces van verandering te versnellen.
