Achter het vruchtbare en productieve landbouwlandschap van Haspengouw gaat een bijzondere ecologische rijkdom schuil. Niet alleen in de waardevolle stukjes topnatuur, maar ook net in de verwevenheid van het landbouwlandschap met kronkelende beekvalleien, bloemrijke graslanden, hoogstamboomgaarden, holle wegen en kleine landschapselementen. Precies die verwevenheid maakt Haspengouw tot een bijzonder Landschapspark. Maar die ecologische samenhang vandaag onder druk door versnippering, verdroging en intensief landgebruik. Voor water en landbouw bracht onder meer het Living Lab Herk en Mombeek de grootste uitdagingen in het gebied al scherp in beeld. Vanuit natuurperspectief bleef het beeld echter versnipperd, omdat kennis en expertise verspreid zitten over veel partners. Samen met het Landschapspark Haspengouw en lokale natuurpartners ontwikkelden we daarom de Ecologische Basisstructuur Haspengouw: een gedeelde stem en langetermijnvisie vanuit de natuursector.  

Versnipperde natuurkernen en -kennis vragen om een samenhangende visie  

De Natura 2000-waarden van Haspengouw omvatten een brede waaier aan habitats, van beekvalleien, moerassen en bossen tot bloemrijke en kalkrijke graslanden. Maar voorbij die topnatuur is het net de verwevenheid met het omliggende landbouwlandschap, met zijn poelen, hoogstamboomgaarden, graslanden en kleine landschapselementen, die Haspengouw ecologisch bijzonder maakt. Samen vormen ze een fijnmazig netwerk waarlangs soorten zich door het landschap kunnen verplaatsen, en waarin natuurwaarden kunnen standhouden en versterkt worden. 

Die samenhang is vandaag broos. De waardevolle natuurkernen zijn in de loop der jaren teruggedrongen tot de komgronden en versnipperd geraakt over de valleien. Door die ligging zijn ze kwetsbaar voor wateroverlast, verdroging en vervuiling door bovenstrooms landgebruik. Daarnaast verdwijnen kleine landschapselementen, hoogstamboomgaarden en graslanden geleidelijk door de schaalvergroting en intensivering van de landbouw, de toenemende bebouwing en klimaatverandering. De uitdaging is dus niet alleen om de bestaande natuurkernen te beschermen, maar ook om de veerkracht van het hele systeem te versterken door de kernen beter met elkaar te verbinden. En dat vergt een nieuwe ecologische strategie. 

Verschillende organisaties zijn vanuit hun eigen geschiedenis en invalshoek al jarenlang rond ecologie aan de slag in het gebied. De lokale kennis over bepaalde soorten en gebieden zit echter verspreid over deze terreinbeherende organisaties en is dikwijls gericht op het beheer van één specifiek gebied. Daarnaast blijven kansen in het omliggende landbouw- en cultuurlandschap vaak onbenut, terwijl net daar kansen liggen voor verbindingen. Over de jaren heel is veel ecologische kennis opgebouwd. Wat tot nu toe ontbrak, was een geïntegreerde langetermijnvisie op de schaal van Haspengouw: een gedeeld kader dat die kennis samenbrengt en vertaalt naar het hele landschap. 

Een ecologische basisstructuur die verbindt en versterkt  

De Ecologische Basisstructuur is de eerste hefboomactie uit het 10-puntenplan van het Landschapspark Haspengouw. De aanpak vertrekt vanuit diepgaande ecologische kennis: het samenbrengen natuurorganisaties brengt knelpunten en kansen over heel Haspengouw in kaart en zorgt ervoor dat de organisaties voortaan vanuit één stem kunnen spreken. Die stem moet ook begrijpelijk zijn aan een tafel met andere sectoren: zo stonden meerdere werktafels in het teken van de koppelkansen tussen natuur enerzijds en landbouw, water, wonen en beleving anderzijds. 

9 bijzondere Haspengouwse landschapstypes en 4 structurerende principes 

Haspengouw bestaat uit een grote diversiteit aan landschapstypes, elk met eigen ecologische kwaliteiten, soorten en uitdagingen: van oude bossen en bosranden tot bloemrijke hellingen, natte beekvalleien, open akkerplateaus en groenblauwe dorpskernen. Doorheen het traject onderscheidden we negen bijzondere landschapstypes die samen de ecologische rijkdom van Haspengouw bepalen. Voor elk type bracht Workroom in samenwerking met de natuurorganisaties de kenmerkende habitats en soorten in beeld en benoemden we randvoorwaarden en koppelkansen. Zo ontstaat een gemeenschappelijke taal, die ook landbouwers, lokale besturen en waterbeheerders aanspreekt. 

De ecologische kwaliteit van die negen landschapstypes hangt sterk af van hun onderlinge relaties. Soorten hebben niet alleen geschikte plekken nodig om zich voort te planten of voedsel te zoeken, maar ook voldoende ruimte en veilige verbindingen om zich door het landschap te verplaatsen. Een poel, bos of bloemrijk grasland kan pas duurzaam functioneren als het deel uitmaakt van een groter, samenhangend geheel. 

Daarom vertrekt de ecologische basisstructuur vanuit vier structurerende principes die elkaar versterken: een biodivers cultuurlandschap, robuuste en aaneengesloten beekvalleien, gordels rond bossen en dorpen, en verbindingen doorheen het landschap. Die principes vormen niet alleen de ecologische agenda, maar dragen ook bij aan andere uitdagingen in Haspengouw. Zo helpen robuuste valleien om water vast te houden, beperken natuurverbindingen zoals houtkanten de erosieproblematiek en draagt een gezonde bodem bij aan een veerkrachtige en productieve landbouw. 

Daarmee legt de Ecologische Basisstructuur Haspengouw voor het eerst een gedeeld ecologisch kader. De vernieuwing zit niet zozeer in de betekenis van de principes, maar in het samenbrengen van bestaande kennis, verspreide expertise en verschillende perspectieven in één toegankelijk en bruikbaar verhaal voor de ecologische toekomst van Haspengouw. De echte meerwaarde zal blijken uit de toepassing ervan in de praktijk. Denk aan een gedeelde beheervisie voor de valleien, gezamenlijke partneracties of het gebruik van de kaarten als input voor de uitvoering van de Lokale Blue Deal. De landschapstypes en principes helpen het Landschapspark in de komende planperiodes om investeringen en nieuwe initiatieven beter op elkaar af te stemmen, vanuit één globale visie op de ecologische ontwikkeling van Haspengouw. 

PERIODE:  november 2025 - november 2026 

OPDRACHTGEVER EN PARTNER:  Landschapspark Haspengouw 

PARTNERS:  Regionaal Landschap Haspengouw & Voeren, Natuurpunt, Limburgs Landschap, Orchis vzw, Agentschap Natuur en Bos, Provinciaal Natuurcentrum, Provincie Limburg afdeling waterbeheer 

EN FR NL
WORKROOM

Architecture Workroom Brussels richt zich sinds 2010 op de toekomst van onze leefwereld. De organisatie begon als een vrijplaats die het verband tussen ruimte en sociaal-maatschappelijke transities agendeerde, met het oog op een toekomstgerichte ontwerppraktijk, opdrachtgeverschap en bouwcultuur.

Dat de verbouwing van onze straten, wijken en landschappen een voorwaarde en hefboom is om maatschappelijke doelen in synergie te bereiken, is intussen duidelijk. Toch stellen we vast dat de nodige transformaties moeilijk voorstelbaar en uitvoerbaar blijven. Ze raken aan zoveel domeinen en actoren dat de verantwoordelijkheid bij iedereen ligt, en daardoor uiteindelijk bij niemand.

Daarom kiezen we ervoor om de ruimte te maken die hen verbindt. En met die aangescherpte missie komt een nieuwe naam: WORKROOM, Huis voor transformatie. WORKROOM is het gedeelde huis waar de toekomst van onze leefwereld wordt verbeeld en georganiseerd.

Momenteel nemen we het voortouw op drie missiegerichte transformaties:

  • MAATSCHAPPELIJKE BROEDPLEKKEN - Tegen 2030 bundelen actoren uit jeugd, sport, cultuur, onderwijs en zorg hun krachten om plekken van veelzijdig maatschappelijk belang te realiseren die structureel eenzaamheid, versnippering en druk op publieke infrastructuur aanpakken.
  • FOSSIELVRIJE WIJKEN - Tegen 2030 zijn minstens tien wijken aan de slag met de omschakeling naar fossielvrije energie op een inclusieve en betaalbare manier, met het oog op een volledige uitstap uit fossiele energie tegen 2040.
  • SPONSLANDSCHAPPEN - Tegen 2030 realiseren we water-, landbouw- en natuurdoelstellingen binnen een samenhangende aanpak op schaal van het afstroomgebied, waarin sterke gebiedscoalities collectief het sponsvermogen van het landschap versterken.

Om deze transformaties waar te maken, werkt WORKROOM schouder aan schouder met pionierende ontwerpers, lokale besturen, organisaties en ondernemingen, overheden, kennisinstellingen en impactinvesteerders.

Via co-creatief ontwerp verbeelden we gedeelde toekomstpaden in tentoonstellingen, publicaties, innovatietrajecten en publieksprogramma's. In deze werkruimtes verbinden we de actoren die deze transformaties kunnen realiseren. Van daaruit ontwerpen we het gedeelde eigenaarschap en de organisatie-, financierings- en beleidsmodellen die leiden tot daadwerkelijke verandering.

De naam is eenvoudiger. De inzet groter. WORKROOM is het gedeelde huis waar we de sociaal-ruimtelijke transformaties oppakken die niemand alleen kan realiseren. In een tijd van polarisatie, verkokering en instabiliteit is dat misschien wel het meest radicale dat we kunnen doen.