Ontharding is in. Sinds enkele jaren zien we scholen die hun speelplaats omvormen tot groene speeloases, buren die samen de tegels uit hun straat wippen en lokale besturen die hun dorpspleinen en stadsmarkten vergroenen. Tegelijk nam de verharding in Vlaanderen sinds 2015 nog toe met 10 voetbalvelden per dag. Daarom namen 18 ambitieuze steden en gemeenten, ondersteund door de subsidieoproep ‘groenblauwe dooradering in de bebouwde ruimte’ het voortouw om van groenblauwe ambities de reguliere praktijk te maken. De verhardingstrend omkeren is zilver, meer leefbare, gezonde en weerbare gemeenten realiseren is goud!
Binnen de oproep worden meer dan 50 projecten ondersteund. Het gaat om het openleggen van verborgen waterlopen, de aanleg van natte speelbossen, het herstel van landschappelijke verbindingen, aangepaste groenblauwe straatprofielen of verwilderingsprojecten, ... Daarnaast zijn er ook heel wat vraagstukken op het niveau van proces, partnerschap en doorwerking: hoe kunnen we de geleerde lessen bij de aanleg van één straat, opschalen naar aanpak voor alle andere straten in de gemeente? Hoe kunnen we de voor het watersysteemmeest strategisch gelegen percelen op lange termijn juridisch en planologisch vrijwaren? Hoe kan je de juiste partnerschappen bouwen om het project inhoudelijk, procedureel en financieel rond te krijgen?
Gedurende verschillende begeleidingsdagen en doorbraakateliers kwamen de 18 gemeentes samen met ontwerpbegeleiders en experten om gedeelde vragen op tafel te leggen en kennis te delen. De gedeelde vraagstukken zijn gebundeld in vijf werksporen. Ze geven een beeld van wat is verkend binnen het traject en zijn bedoeld om de 267 andere steden en gemeenten op weg te helpen.
· Groenblauwe systeemreflex
Groenblauwe maatregelen zoals ontharden, water bufferen of infiltreren, droogtebestendige planten aanleggen… hebben niet dezelfde impact op eender welke locatie. Het samenspel van reliëf, bodem, water en landgebruik zijn sturend. Sterke groenblauwe projecten steunen op een lezing van het landschapsecologisch systeem. We maakten een beknopte methodologie met beschikbare kaartlagen om inzichtelijk te maken hoe je een groenblauw systeem leest, en welke vragen je je best stelt. Cases uit Kontich, Menen, Alken, Arendonk en Herne illustreren hoe deze systemische lezing wordt toegepast in de praktijk, van de projectdefinitie tot in de uitvoering.
· Groenblauwe type-projecten in beeld
Doorheen de 50 projecten zit een grote diversiteit, in schaal, in plek, in hun inbedding in het watersysteem, gemobiliseerd partnerschap, etc. We zoomen in op vijf verschillende cases die als type-project illustratief zijn voor andere plekken in Vlaanderen: de groenblauwe begraafplaats (Menen), de paarse verwilderingssproet (Avelgem), het waterplein op de flank (Geraardsbergen), de groenblauwe infrastructuur-as (Izegem) en de kweloase (Linkebeek). We documenteren hun ontwerpmatige keuzes, inrichtingsprincipes, gebruikte materialen, beplantingskeuzes als inspiratiebron voor een volgende generatie projecten.
· Portret van groenblauwe projectleiders
Groenblauwe Dooradering is mensenwerk. Groenblauwe projecten zijn uitdagend en dynamisch, en daar zijn onze systemen nog niet op aangepast. Bovendien leidt elk initiatief dat verandering teweegbrengt, hoe positief die ook moge zijn, tot weerstand. Projectleiders worden geconfronteerd met nieuwe type vraagstukken en moeten tegelijk hoge verwachtingen managen, zowel intern als extern. In dit werkspoor laten we in vijf diepte-interviews projectleiders aan het woord. Ze vertellen ons over het continu proces van wikken en wegen, onderhandelen, en het juiste momentum vinden om de doorbraak te maken: met een ambitieus lokaal parkeerbeleid (Temse), via strategische grondenposities (Kortemark), door sterke samenwerkingen over gemeentegrenzen heen (Landen), dankzij de opmaak van een strateninventaris (Vorselaar) of met een sterke dienstoverschrijdende werking van visie tot uitvoering (Kortrijk)
· Een sterke onderhandelingspositie voor groenblauwe projecten
Het stimuleren of afdwingen van kwalitatieve groenblauwe inrichting is juridisch geen sluitend verhaal. Er zijn conflicten in landgebruik, er is weinig rechtszekerheid en de financiële hefbomen zijn er niet altijd als vanzelf. Een sterke regie en onderhandelingspositie als lokaal bestuur is daarbij cruciaal. Geïllustreerd door de ervaring van cases in Menen, Harelbeke, Genk en Antwerpen, bieden Filip Canfyn (Rebel) en Laurens De Brucker (Xirius) handvaten om de startpositie in onderhandelingstrajecten te versterken via inzicht en ontwikkeling van de eigen grondpositie, juridische randvoorwaarden en beleidsmatige kaders.
· Beleidsinnovatie
Het Departement Omgeving bracht samen welke planologische instrumenten de gemeenten vandaag inzetten. Dit overzicht geeft zo enerzijds de meest gangbare tools weer en anderzijds ontstaat er zicht op de hiaten in het huidig kader.
De 18 gemeentes worden ondersteund door het Departement Omgeving met middelen van de Blue Deal. De gemeentes werden individueel ondersteund door ontwerpbegeleiders Fallow, 51N4E en Plant &Houtgoed, Maarch & GroenLab, en PTArchitecten en konden beroep doen op een expertenpoel voor vragen rond hydrologie (Sweco), biodiversiteit (Corridor), circulariteit (Sweco), participatie (The Middle Men), financiële (Rebel) en juridische kwesties (Xirius). Daarnaast ontwikkelde Breekijzer doorheen het traject een Onthardingscanner. Vanuit onze ervaring in de eerste generaties Proeftuinen Ontharding, ondersteunden we vanuit Architecture Workroom Brussels het Departement Omgeving met de organisatie van een gedeelde leeromgeving, het bundelen van de geleerde lessen doorheen het driejarig traject en het voorzitten van de kwaliteitskamer met (externe) kwaliteitskamerleden An Rekkers, Sylvie Van Damme, Jorryt Braaksma en Oswald Devisch.
