Muide-Meulestede is een woonwijk omgeven door dokken en havenindustrie, gelegen op een schiereiland in het noorden van de stad Gent. De wijk is volop in transitie: de havenactiviteit heeft zich naar het noorden uitgebreid, waardoor het havenfront en de voormalige industriële sites geleidelijk aan worden herontwikkeld. Er is het stadsontwikkelingsproject van de Oude dokken en bijkomende woonontwikkeling die voor honderden extra woningen zal zorgen. Ook het sociale profiel van de wijk is de afgelopen decennia sterk veranderd. De traditionele volksbuurt is uitgegroeid tot een gemengde buurt waar zowel Turkse, Oost-Europese als jonge middenklassegezinnen samenleven. Momenteel heerst er een gezond, maar precair evenwicht van zeer diverse bevolkingsgroepen die hier samenleven.
De stad Gent investeert al sinds geruime tijd in allerlei vormen van stadsontwikkeling in Muide-Meulestede – van reconversieprojecten over tijdelijke sociaal-cultureel initiatieven tot een pilootproject rond betaalbare huisvesting. Maar in plaats van allerlei losse initiatieven heeft het stadsdeel meer dan ooit nood aan een overkoepelende, geactualiseerde, geïntegreerde én door de buurt gedragen toekomstvisie. Om zich te wapenen tegen de grote mobiliteitsingrepen en woonprojecten die op stapel staan, nam een bewonersgroep zélf initiatief voor een conceptstudie (een grondige oefening die voorafgaat aan een uitgewerkt project). Deze co-creatieve aanpak en inspraak van burgers kwamen voordien bij conceptstudies niet voor. Studiebureaus Ndvr en Architecture Workroom Brussels begeleidden het proces voor deze wijk.
Via deze studie willen de groep wijkbewoners en Stad Gent bestaande plannen en nieuwe ideeën samenbrengen in een samenhangende aanpak voor een levendige en duurzame wijk. Via een co-creatieve aanpak verbindt deze conceptstudie zowel lokale als bovenlokale, korte als lange termijnbelangen rond wonen, mobiliteit en economische ontwikkeling aan elkaar. De denkoefening werd begeleid door de studiebureaus Ndvr en Architecture Workroom Brussels. Zij organiseerden onder meer een reeks workshops waarin bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, stedelijke diensten en bedrijven worden uitgedaagd om samen mogelijke toekomstperspectieven voor Muide-Meulestede te verkennen. Daarbij smeedden ze nieuwe coalities: niet alleen tussen publieke en private partners, maar ook met burger- en middenveldinitiatieven en lokale ondernemers. De kracht van dit project zit in de participatie van die diverse groepen én in het focussen op projecten die vertrekken vanuit hun gedeelde belangen.
De wijk beschikt over drie types vermogens die in het voordeel van de wijk kunnen spelen: ten eerste het sociaal vermogen van de wijk (de sociale netwerken en de mate waarin die ondersteunend kunnen werken aan de ontwikkeling van de wijk), ten tweede het ruimtelijk vermogen of de ruimtelijke kwaliteiten van de wijk, en tot slot het investeringsvermogen van de wijk: zowel het private als publieke geld.
Ndvr en Architecture Workroom deden veldwerk (interviews en observaties in de wijk), en formuleerden op basis daarvan drie werkhypotheses, die de basis vormden voor workshops:
1. Productieve wijk
Muide-Meulestede is een wijk op de overgang tussen stad en haven, en combineert dus haven-gerelateerde activiteiten met wonen. Ook binnen de woonwijk zijn restanten van industrieel weefsel, zoals loodsen, magazijnen, hangars en ateliers, te vinden. Het potentieel daarvan voor de maakeconomie moet behouden, benut én versterkt worden. In andere wijken hebben dit soort ruimtes vaak plaats moeten maken voor lofts, en ook hier gebeurt dit al in beperkte mate. Maar in Muide-Meulestede is er nog de mogelijkheid om die ruimte anders in te vullen, bijvoorbeeld door kleinschalige industrie, lokaal ondernemerschap, of als atelierruimte voor kunstenaars.
2. Solidaire stad
Muide-Meulestede wordt gekenmerkt door een relatief gevarieerd woningaanbod, met veel betaalbare en huisvesting die niet overal even kwalitatief is. Zeker op de kop van de wijk zijn er heel wat verhuurderswoningen, waarin individuele eigenaars erg weinig investeren. Daarom zijn initiatieven rond collectieve renovatie hier zeer relevant. Bovendien moet de heterogeniteit van het huidige aanbod gekoesterd worden door ook bij toekomstige ontwikkelingen voluit de kaart te trekken van variatie. De nieuwe ontwikkelingen bieden kansen om in te spelen op veranderende woonnoden in de buurt. Zo werden er in interviews, workshops en werksessies ontbrekende schakels in het huidige woningaanbod gesignaleerd. Er zijn bijvoorbeeld niet voldoende kleine woningen voor alleenstaanden en kleine gezinnen.
3. Aangesloten wijk
Muide-Meulestede heeft heel wat binnengebieden waar je in principe informele shortcuts door zou kunnen maken, maar dat is nu nog niet het geval. Er wordt vaak gebruik gemaakt van de fiets, maar toch is er niet echt een dragende structuur voor de zwakke weggebruiker. Het is dus aanbevolen om trage wegen te organiseren doorheen de wijk en haar (deels) verborgen binnengebieden: een zachte wegverbinding voor fietsers en voetgangers als alternatief voor de drukke doorgangswegen.
De volledige studie is na te lezen in drie boekjes: in Agenda worden de grote lijnen van de toekomst van de wijk beschreven, Programma schuift concrete projecten naar voor en toont hoe deze via samenwerking kunnen uitgroeien tot coöperatieve stadsontwikkeling, en Atelier licht de concrete samenwerkingsvorm tussen Stad, buurt en lokale partners toe, de organisatiestructuur die nodig is voor een samenwerking tussen burgers, middenveldinitiatieven, overheid en markt.
In de wijk zijn er partijen die ideeën hebben en initiatieven willen nemen, maar daarvoor de financiële slagkracht missen. Omgekeerd zijn er partijen die wel over het budget beschikken, maar minder zicht hebben op de concrete noden, initiatieven en ideeën. Die groeperingen werden samengebracht in wijkbrede actieprogramma’s, die uiteenvallen in een aantal thema’s, en uiteindelijk werven, met elk een werfleider. In 2017 lanceerden wijkbewoners en Stad Gent de structuurschets (door het bureau BUUR) voor Muide-Meulestede. Dit moet een samenhangend verhaal worden dat de verschillende werven in de buurt met elkaar verbindt.
